Foto: Bob Bronshoff. September 2017. Bijlmerplein

Het Bijlmerplein, op Wikipedia beschreven als ‘het centrale plein van de Bijlmer’, heeft de vorm van een parcours dat het Groot Bijlmerplein aan het Klein Bijlmerplein verbindt. Meer dan een traditioneel plein is het een voetgangersas, de levendige ruggengraat van de Amsterdamse Poort. Dit stedenbouwkundige ontwerp van Van den Broek en Bakema brak eind jaren tachtig radicaal met het CIAM-principe van functiescheiding dat de oorspronkelijke Bijlmer kenmerkte. In plaats daarvan streefde het naar een dichtbebouwde, binnenstedelijke ervaring waar wonen, winkelen, werken en recreëren vermengd waren – een directe vertaling van de ideeën van Jane Jacobs over levendige stadswijken.

De opening van de Amsterdamse Poort in 1987, met het plein als centraal decor, moest een langverwachte voorzieningenstructuur brengen na jaren van kale zandvlaktes. Het werd een symbool van bloei, met zijn kenmerkende witte bakstenen gevels en het organische Zandkasteel van Ton Alberts als architectonisch hoogtepunt. Toch kwam de geplande invulling met grote culturele instellingen maar moeizaam van de grond. Dit "gebrek" bleek achteraf een kans: het maakte ruimte voor een organische, lokale invulling gedreven door de bewoners zelf.

Het plein werd het toneel van de dagelijkse realiteit van een wijk die in de jaren zeventig en tachtig noodgedwongen een toevluchtsoord werd voor groepen die niet welkom waren in de Amsterdamse binnenstad: van homoseksuelen die de zedenpolitie ontliepen tot Surinamers die onder een expliciet spreidingsbeleid te lijden hadden. Deze geschiedenis van uitsluiting en veerkracht vormt de onderstroom van het plein. In plaats van het oorspronkelijke idee van een winkelcentrum voor de middenklasse, ontstond er een "exotische variant" van de stad, zoals de Shopperhal ooit werd genoemd. Het aanbod werd gedomineerd door Surinaamse, Afrikaanse en Aziatische winkels en eettenten, die het plein zijn unieke, internationale karakter gaven.

De sociale dynamiek en de stigma's rond de Bijlmer vonden hun weerklank in de kunst die op en over het plein ontstond. Het werd een belangrijk decor in de protestrap van Gideon 'Gikkels' Everduim, die in zijn teksten het onrecht "aan beide kanten van het spoor" aankaartte. Samen met Robert Coblijn en hun beweging 'Bijlmer Style' gebruikten ze het plein als platform voor politiek protest en trots. Tegelijkertijd ontdekte een nieuwe generatie, waaronder studenten van de nabijgelegen campussen en onderzoekers als Lawrence Hasselbaink, de unieke charme van het plein. Uit sound-onderzoek rolde de treffende beschrijving: "Het was een zomerdag, met de markt, geen auto’s, en het lachen van de mensen verwikkeld in gesprekken. Achter de open ramen klonk muziek." Roy Ristie vatte de kracht samen als "de straat als medium".

De voortdurende transformatie van de Bijlmer, gekenmerkt door sloop en nieuwbouw, maakt de continuïteit van het Bijlmerplein des te opmerkelijker. Waar pioniersinitiatief ZOMIXED en broedplaats Frankemaheerd (een getransformeerd kantoorpand) moesten wijken voor nieuwbouw, bleven het plein en het Zandkasteel behouden. Sinds 2023/2024 krijgt het Zandkasteel zelfs een nieuwe, lokaal gewortelde invulling met de komst van Bijlmerbios (het eerste filmhuis van Zuidoost) en ZoJazzStage. Dit bevestigt het plein opnieuw als een essentieel ankerpunt in een veranderende wijk.

Het Bijlmerplein is zo veel meer dan verharding tussen gebouwen. Het is een continuüm van herinneringen, een palimpsest van geplande en ongeplande stadsontwikkeling, en een levend archief van veerkracht en culturele productie. Het laat zien hoe een ruimte, losgeweekt van zijn oorspronkelijke bedoelingen, kan uitgroeien tot het authentieke, geliefde hart van een wijk.

Foto's toevoegen:

Mural van Roy Ristie in de Amsterdamse Poort.
Gideon Everduim en Robert Coblijn (bijv. foto Hans Mooren, Bijlmer Stijl 2009).
Zittend Bijlmerplein (Bob Bronshoff).
Huidige drukte op het plein (Michelle, 31 augustus 2023).

Referenties:

Voskuilen, Evert van, Ridders in de Bijlmer. Een Wandeling Door de Geschiedenis van Amsterdam Zuidoost (2014).
Spoormans, Lidwine, ‘Bijlmerplein in Amsterdam Zuidoost. Love 80´s Architecture’ (2023).
Jacobs, Jane, The Death and Life of Great American Cities (1961).
Heilbron, Miguel, ‘“Niet Voor Surinamers.” Amsterdam Sloot Complete Wijken Voor Niet Witte Nederlanders’, De Correspondent (2017).
Arbonés Aran, Núria e.a., ‘Zuidoost Op de Kaart’, in Laboratorium Amsterdam (2017).
Onderzoeksdata: 'Data Moving Amsterdam Zuidoost 2017-2022' (soundonderzoek).
Krantenartikelen: over Gikkels (o.a. Het Parool, 2009, 2023), over ZoJazzStage en Bijlmerbios (Het Parool, 2023).